چگونه اقتصاد، فرهنگ و روابط اجتماعی را تغییر داده است؟

به گزارش رویداد روز، دکتر بهرامی در ابتدای این گفت‌وگو معتقد است که جامعه ایران امروز در حال تجربه نوعی «بازتعریف زیست اجتماعی» است؛ به این معنا که بسیاری از رفتارها، روابط و حتی ارزش‌های سنتی تحت تأثیر شرایط اقتصادی، معنای تازه‌ای پیدا کرده‌اند.

او می‌گوید زمانی خانواده ایرانی بر مبنای آرامش روانی، مهمان‌نوازی، تعاملات گسترده فامیلی و امنیت نسبی اقتصادی تعریف می‌شد، اما اکنون بخش بزرگی از انرژی روانی خانواده‌ها صرف مدیریت هزینه‌ها و نگرانی درباره آینده شده است.

به اعتقاد وی، این تغییر صرفاً یک بحران اقتصادی نیست بلکه یک دگرگونی اجتماعی عمیق است که می‌تواند در بلندمدت بر هویت فرهنگی جامعه نیز اثر بگذارد.

دکتر بهرامی در ادامه به تغییر الگوی مصرف در جامعه اشاره می‌کند و معتقد است که گرانی باعث شده مفهوم «نیاز» در میان خانواده‌های ایرانی دچار تحول شود. او توضیح می‌دهد که در گذشته بسیاری از کالاها و خدمات، بخشی طبیعی از سبک زندگی طبقه متوسط محسوب می‌شد اما امروز همان موارد به کالایی لوکس تبدیل شده‌اند. سفر، تفریح، خرید پوشاک مناسب، تغذیه سالم و حتی آموزش باکیفیت برای بسیاری از خانواده‌ها به دغدغه‌ای سنگین تبدیل شده است.

به گفته او، این تغییرات موجب شده مردم به سمت نوعی مصرف حداقلی و احتیاط دائمی حرکت کنند؛ رفتاری که در بلندمدت می‌تواند روحیه نشاط اجتماعی را کاهش دهد. وی تأکید می‌کند که جامعه‌ای که مدام در حال حذف خواسته‌ها و آرزوهای خود باشد، به تدریج دچار فرسودگی روانی و اجتماعی می‌شود و این مسئله در افزایش اضطراب، افسردگی و بی‌اعتمادی اجتماعی قابل مشاهده است.

این جامعه‌شناس همچنین به تأثیر مستقیم شرایط اقتصادی بر روابط خانوادگی اشاره می‌کند و می‌گوید فشار معیشتی باعث افزایش تنش‌های درون خانواده شده است. او معتقد است زمانی که بخش زیادی از درآمد صرف هزینه‌های اولیه زندگی می‌شود، فرصت و انرژی لازم برای گفت‌وگو، تفریح و تعامل عاطفی میان اعضای خانواده کاهش پیدا می‌کند.

بهرامی توضیح می‌دهد که در بسیاری از خانواده‌ها، والدین مجبورند چند شغل داشته باشند یا ساعات طولانی‌تری کار کنند و همین موضوع باعث فاصله عاطفی میان نسل‌ها شده است. او می‌افزاید که حتی تصمیم‌گیری درباره ازدواج و فرزندآوری نیز تحت تأثیر اقتصاد قرار گرفته و بسیاری از جوانان به دلیل نبود امنیت مالی، تشکیل خانواده را به تعویق می‌اندازند. به باور وی، این روند اگر ادامه پیدا کند، در آینده می‌تواند ساختار جمعیتی و اجتماعی کشور را با چالش‌های جدی مواجه کند.

در بخش دیگری از این گفت‌وگو، وی به تغییرات فرهنگی ناشی از گرانی اشاره می‌کند و می‌گوید جامعه ایرانی در حال عبور از فرهنگ جمع‌گرایی سنتی به سمت فردگرایی اجباری است. او توضیح می‌دهد که در گذشته، روابط خویشاوندی و حمایت‌های خانوادگی نقش پررنگی در زندگی مردم داشت اما اکنون فشار اقتصادی موجب شده بسیاری از افراد بیشتر به فکر حفظ بقای شخصی خود باشند.

به اعتقاد این استاد دانشگاه، وقتی منابع محدود می‌شود، رقابت اجتماعی افزایش پیدا می‌کند و این مسئله می‌تواند همبستگی اجتماعی را تضعیف کند. وی تأکید می‌کند که کاهش دید و بازدیدهای خانوادگی، کم‌رنگ شدن مراسم‌های سنتی و کاهش مشارکت‌های اجتماعی، بخشی از پیامدهای همین وضعیت اقتصادی است. او معتقد است که جامعه بدون سرمایه اجتماعی قوی، در برابر بحران‌ها آسیب‌پذیرتر خواهد بود.

دکتر بهرامی همچنین درباره تأثیر فضای مجازی بر سبک زندگی در دوران گرانی صحبت می‌کند و می‌گوید شبکه‌های اجتماعی از یک سو به محلی برای تخلیه روانی و سرگرمی تبدیل شده‌اند و از سوی دیگر، شکاف طبقاتی را بیش از گذشته به نمایش می‌گذارند. او توضیح می‌دهد که مردم هر روز تصاویر زندگی‌های لوکس، سفرها و امکاناتی را مشاهده می‌کنند که دسترسی به آن‌ها برای بخش بزرگی از جامعه دشوار شده است. این مقایسه دائمی، احساس ناکامی و نارضایتی اجتماعی را افزایش می‌دهد.

در نظر این کارشناس مسائل اجتماعی و فرهنگی، بخشی از اضطراب نسل جوان ناشی از همین تضاد میان واقعیت زندگی و تصویری است که در فضای مجازی نمایش داده می‌شود.

دکتر بهرامی می‌گوید این وضعیت باعث شده بسیاری از جوانان احساس کنند فرصت پیشرفت و دستیابی به رفاه برای آن‌ها محدودتر از نسل‌های قبل شده است.

ایشان در ادامه به مسئله مهاجرت اشاره می‌کند و

معتقد است که فشار اقتصادی یکی از مهم‌ترین عوامل افزایش میل به مهاجرت در میان جوانان است. دکتر بهرامی می‌گوید وقتی فرد احساس کند آینده شغلی و اقتصادی روشنی پیش رویش نیست، طبیعی است که به دنبال محیطی باثبات‌تر باشد.

وی تأکید می‌کند که مسئله مهاجرت فقط به خروج نخبگان محدود نمی‌شود بلکه نوعی «مهاجرت ذهنی» نیز در جامعه شکل گرفته است؛ به این معنا که بسیاری از افراد حتی اگر کشور را ترک نکنند، امید و تعلق اجتماعی خود را از دست می‌دهند. او این مسئله را خطرناک‌تر از مهاجرت فیزیکی می‌داند زیرا می‌تواند مشارکت اجتماعی و احساس مسئولیت جمعی را کاهش دهد.

در بخش دیگری از این مصاحبه، دکتر بهرامی به تغییر مفهوم موفقیت در جامعه ایرانی اشاره می‌کند و می‌گوید معیارهای موفقیت نسبت به گذشته تغییر کرده‌اند. او توضیح می‌دهد که در گذشته تحصیلات، تخصص و جایگاه علمی از مهم‌ترین شاخص‌های منزلت اجتماعی بودند اما امروز بسیاری از مردم موفقیت را صرفاً با توان مالی و قدرت اقتصادی می‌سنجند. که این تغییر نگرش می‌تواند تبعات فرهنگی گسترده‌ای داشته باشد زیرا ارزش‌های اخلاقی و علمی را به حاشیه می‌راند.

او معتقد است وقتی جامعه احساس کند تلاش و شایستگی لزوماً به رفاه منتهی نمی‌شود، انگیزه برای پیشرفت سالم کاهش پیدا می‌کند و زمینه برای شکل‌گیری ناهنجاری‌های اجتماعی بیشتر می‌شود.

این جامعه‌شناس همچنین درباره تأثیر گرانی بر سلامت روان جامعه هشدار می‌دهد و می‌گوید اضطراب اقتصادی امروز به یکی از مهم‌ترین مسائل اجتماعی کشور تبدیل شده است و توضیح می‌دهد که نااطمینانی نسبت به آینده، احساس بی‌ثباتی و نگرانی مداوم درباره هزینه‌های زندگی، فشار روانی شدیدی بر خانواده‌ها وارد کرده است.

این کارشناس معتقد است بسیاری از اختلافات خانوادگی، پرخاشگری‌های اجتماعی و حتی کاهش آستانه تحمل مردم، ریشه در همین فشارهای اقتصادی دارد و تأکید می‌کند که جامعه خسته و مضطرب، نمی‌تواند ظرفیت بالایی برای توسعه فرهنگی و اجتماعی داشته باشد و به همین دلیل توجه به سلامت روان باید همزمان با سیاست‌های اقتصادی مورد توجه قرار گیرد.

وی در ادامه راهکارهایی برای کاهش آسیب‌های اجتماعی ناشی از گرانی مطرح می‌کند و معتقد است که مهم‌ترین مسئله، بازسازی اعتماد اجتماعی است. او می‌گوید مردم زمانی می‌توانند فشارهای اقتصادی را تحمل کنند که احساس کنند آینده قابل پیش‌بینی و امیدبخشی وجود دارد. به باور وی، تقویت عدالت اجتماعی، حمایت از طبقه متوسط، افزایش فرصت‌های شغلی برای جوانان و گسترش فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی می‌تواند بخشی از آسیب‌ها را کاهش دهد.
او همچنین بر نقش رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی در ایجاد امید اجتماعی تأکید می‌کند و می‌گوید جامعه‌ای که مدام در معرض اخبار منفی و ناامیدی قرار بگیرد، توان مقاومت خود را از دست خواهد داد.

در پایان این گفت‌وگو، دکتر سجاد بهرامی بعنوان جامعه شناس و کارشناس ارشد مسائل اجتماعی و فرهنگی تأکید می‌کند که جامعه ایران هنوز ظرفیت بالایی برای بازسازی اجتماعی و فرهنگی دارد اما این مسئله نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و توجه همزمان به اقتصاد و فرهنگ است و معتقد است که مردم ایران در طول تاریخ بارها از بحران‌های دشوار عبور کرده‌اند اما آنچه امروز اهمیت دارد، حفظ سرمایه اجتماعی و جلوگیری از گسترش ناامیدی است. که اگر سیاست‌گذاری‌های اقتصادی با درک عمیق‌تری از مسائل اجتماعی همراه شود، می‌توان بخشی از آسیب‌های موجود را کنترل کرد و دوباره زمینه شکل‌گیری امید، نشاط و همبستگی اجتماعی را فراهم آورد.

وی در پایان نیز تأکید می‌کند که جامعه سالم فقط با شاخص‌های اقتصادی تعریف نمی‌شود بلکه کیفیت روابط انسانی، احساس امنیت روانی و میزان اعتماد اجتماعی نیز از مهم‌ترین مؤلفه‌های توسعه پایدار هر کشوری به شمار می‌روند.