پیش به سوی الیگارشی فضایی در سایه فقر زدایی

این تضاد فقط یک سوءِ تعبیر اخلاقی نیست؛ نشانه جهتی است که درحال حرکت به سوی آن هستیم : الیگارشی فضایی؛ یعنی حاکمیت اقلیتی پرقدرت بر فضاهای زیست شهری.

در ماه های اخیر ، به عنوان معمار و مشاور به پروژه هایی دعوت شدم که ارزش سرمایه گذاری شان چندین میلیون دلار برآورد می شد؛ پروژه هایی که امکانات اغراق آمیز آن ها شارژ واحد هارا تا چند ده و گاه چند صد میلیون تومان در ماه بالا می برد. این تجربه درمیان شهری که بخش بزرگی از ساکنانش در تامین ابتدایی ترین هزینه های زندگی درمانده اند، برای من نه فقط یک تضاد حرفه ای، بلکه یک نشانه آینده شناختی بود: شهری که زیرپوست خود به آرامی درحال بازتوزیع قدرت، نه از طریق انتخابات و نهادها، بلکه از طریق بازسازی کالبد و فضا است.

من در این متن نه از موضع” عدالت خواهی شعاری” سخن می گویم، ونه طرفدار تفکری هستم که با نام توسعه، درعمل راه را برای رانت، فساد و تسلط گروهی خاص بر مردم باز می کند. آنچه مساله من است، تضاد میان گفتمان رسمی فقر زدایی و روند واقعی تمرکز فضایی قدرت است؛ روندی که اگر ادامه یابد،فردای شهر را نه به سمت برابری ، که به سوی نوعی الیگارشی فضایی می برد.

الیگارشی فضایی؛ فردایی که نشانه هایش امروز پیداست

اگر بخواهیم آینده را از دل امروز بخوانیم، باید به الگوها نگاه کنیم، نه به شعار ها. الگوهایی که امروز درمعماری و شهرسازی می بینیم ،نشانه های روشنی دارند: برج هایی با سرسراهای ورودی، و امکاناتی که عملا برای اقلیتی محدود قابل استفاده است. آسانسورهای تفکیکی برای هر طبقه، مسیرهای مجزا ، فضاهای مشترک انحصاری؛ یعنی طراحی آگاهانه برای تفکیک و نه برای همزیستی.

مجتمع هایی که هزینه نگهداری سالانه شان از توان بخش بزرگی از طبقه متوسط هم خارج است.اگر این الگوهارا دریک خط زمانی امتداد دهیم تصویری که به دست می آید شهری است که درآن فضا به مهم ترین ابزار جداسازی بدل می شود.آینده ای که در آن دسترسی به نور، منظر ، امنیت و امکانات ، نه بر اساس شهروند بودن که بر اساس عضویت در یک اقلیت اقتصادی تعریف می شود. این همان الیگارشی فضایی است: جایی که اقلیت نه فقط بر سرمایه که بر کیفیت زیست اکثریت تاثیر می گذارد.

نقش شهرداری ها؛ از مدیریت شهری تامدیریت شاخص های قدرت

شهرداری ها دراین روند ،تماشاگر نیستند؛ بلکه خود یکی از بازیگران اصلی به حساب می آیند.وقتی مجوز برج های چند ده طبقه در بافت های کم ظرفیت یا دربرابر کریدورهای اصلی باد و یا کوچه باغ های قدیمی و با اصالت صادر می شود،وقتی یک مجتمع عظیم در دل محله ای با خیابان های باریک و زیر ساخت های فرسوده قد می کشد،در واقع تصمیمی درباره آینده توزیع قدرت در شهر گرفته شده است.

امروز، بخشی از صدور مجوزها، به جای آن که براساس ظرفیت زیست پذیری ، شبکه حمل و نقل، وتعادل اجتماعی باشد، برپایه شاخص سازی و خلق “نماد” پیش می رود .این نماد ها اما برای اکثریت شهروندان، نه نشانه پیشرفت، که علامت آغاز به حاشیه رانده شدن است:

محلاتی که در زیر سایه برج ها ، نور و آسمانشان را از دست می دهند. زیر ساخت هایی که برای جمعیتی کوچک ، بار سنگین ترافیک و خدمات را به همه تحمیل می کنند. ارزشی که بر روی قیمت زمین و اجاره بها می رود، بدون آنکه کیفیت زندگی عموم ساکنان بالا برود.
اگر این روند ادامه یابد، درآینده ای نه چندان دور ، نقشه شهر را نه براساس خیابان ها و میدان ها بلکه باید بر اساس ” جزایر ممتاز/ انحصاری” خواند؛ جزایری که شهرداری ها خواسته یا “ناخواسته!”، مجوز شکل گیری شان را صادر کرده اند.ونتیجه چنین مجوزهایی پدیدار شدن ساختاری است که خود مرکز امکانات و ارتباطات است و باقی مانده شهر را به حاشیه و “گتو” بدل می کند.

معماری در میانه این روند؛ نه منجی، نه بی طرف

معمار در چنین وضعیتی نه می تواند خودرا “مصلح و منجی اجتماعی” بداند و نه صادقانه می تواند ادعا کند که کاملا بی طرف است. ما در نقطه ای ایستاده ایم که هر تصمیم طراحی، در مقیاس کوچک یا بزرگ، اثری آینده ساز دارد. اما این اثر لزوما انقلابی یا رادیکال نیست؛ بلکه اغلب ظریف و تدریجی است.

از نگاه آینده پژوهانه، نقش معمار در چنین شرایطی می تواند در چند سطح تعریف شود:

کاهش شتاب الیگارشی فضایی: با نقد و بازنگری امکانات اغراق آمیز، کاهش هزینه های نگهداری و طراحی فضاهای مشترک واقعی به جای نمادین.

مستند سازی روند: معمار می تواند با نوشتن، سخنرانی و ارایه، نشان دهد که چگونه یک نوع خاص از طراحی،درحال ساختن نوع خاصی از جامعه است.

پیشنهاد سناریوهای بدیل: ارایه مدل های از پروژه هایی که هم برای سرمایه گذار جذاب اند، هم برای شهر میزان تخریب کمتری دارند؛ پروژه هایی که به جای حبس فضا، آن را با بافت پیرامون درگیر می کنند.

این نقش ها نه رمانتیک اند و نه شعاری؛ محدود، اما موثرند.معمار شاید نتواند جهت کلی سیستم را تغییر دهد اما می تواند سرعت و شدت برخی روندهارا عوض کند.

تناقض بزرگ؛ فقرزدایی در گفتار،تمرکز فضایی در کردار
وقتی گفتمان رسمی، بر فقر زدایی، عدالت اجتماعی و حمایت از اقشار کم درآمد تاکید می کند، اما درعمل سیاست های فضایی و شهری به نفع تمرکز قدرت در چند نقطه خاص عمل می کند، نتیجه اش چیزی جز بی اعتمادی و سرخوردگی نخواهد بود.این شکاف میان گفتار و کردار، خود یکی از سوخت های اصلی الیگارشی فضایی است.

در سناریویی که مقابل ما قراردارد، دو روند موازی دیده می شود:

• در سطح شعار تاکید بر کاهش فقر و حمایت از طبقات فرودست؛ که تنها بر روی تابلوهای شهری نقش می بندد.
• در سطح کالبد، صدور مجوز برای پروژهایی که تنها برای اقلیتی کوچک قابل استفاده است.

آینده ای که از دل این دو خط موازی بیرون می آید، شهری است که درآن زبان رسمی از مستضععفین حرف می زند اما فضا به نفع مقتدرین شکل می گیرد.این تضاد اگر ادامه یابد، معماری را به یکی از مهم ترین عرصه های بروز نارضایتی و بی اعتمادی بدل خواهد کرد.

پرسشی برای فردایی نزدیک

این یاد داشت نه دعوتی برای بازگشت به آرمان گرایی های شعاری است، نه توجیه تجمل گرایی بی منطق.مساله این است: در شهری با این حجم از بحران و بی ثباتی، تداوم روند فعلی چه نوع فردایی می سازد؟

اگر قرار است به سوی الیگارشی فضایی حرکت کنیم، باید حداقل شجاعت نام گذاری و به رسمیت شناختن آن را داشته باشیم و تمامی تبعات اجتماعی آن را بپذیریم و اگر قرار است از این مسیر فاصله بگیریم، معماران، شهرداری ها و سرمایه گذاران ناگزیرند یک پرسش ساده اما بنیادی را جدی بگیرند:

شهر فردا ملکِ چه کسانی خواهد بود؟ و ما امروز در نقشی که داریم هرچند محدود، در خدمت کدام پاسخ عمل می کنیم؟

سهیل قدیری-معمار و آینده پژوه